مدیر در جلسه به یکی از همکاران توهین میکند. فردای آن روز خوشبرخورد است، از تلاش تیم تعریف میکند و شاید برای همه شیرینی بخرد. از نگاه خودش، ماجرا جبران شده است. اما کارکنان هنوز نمیدانند دفعه بعد که خبری نامطلوب بدهند، با کدام رفتار روبهرو میشوند.
جبران بدرفتاری مدیر به پذیرش مسئولیت، ترمیم اثر رفتار و جلوگیری از تکرار نیاز دارد. برخورد محترمانه بعدی ارزشمند است، اما اگر چرخه تحقیر و مهربانی ادامه پیدا کند، مشکل اصلی باقی میماند. کارکنان به اطمینان از احترام در روزهای دشوار نیاز دارند؛ نه فقط صمیمیت در روزهایی که همهچیز طبق انتظار پیش میرود.
مسئله فقط تندی یک روز نیست
هر مدیر ممکن است روز دشواری داشته باشد، تصمیم اشتباهی بگیرد یا جملهای نامناسب بگوید. موضوع این نوشته، الگویی است که در آن رفتار آسیبزا تکرار میشود و سپس با دورهای از توجه و مهربانی پوشانده میشود. تکرار این الگو، پذیرش مسئولیت را با آرامکردن موقت فضا جایگزین میکند.
رفتار آسیبزا میتواند شامل توهین، تمسخر، تحقیر در جمع یا تهدید مبهم باشد. نقد روشنِ عملکرد، تعیین استاندارد یا مخالفت با پیشنهاد کارمند لزوماً بدرفتاری نیست. تفاوت در رفتار قابل مشاهده است: «این گزارش سه خطای محاسباتی دارد» با «تو هیچوقت چیزی نمیفهمی» یکسان نیست.
همچنین نباید از روی این رفتارها برای مدیر تشخیص روانشناختی ساخت. آنچه سازمان باید بررسی کند، خود رفتار، تکرار آن، اثرش بر افراد و پاسخ مدیر به بازخورد است. برچسبزدن به شخصیت، جای رسیدگی منصفانه و دقیق را نمیگیرد.
پژوهش درباره نوسان رفتار مدیر چه میگوید؟
پژوهشی منتشرشده در مجله روانشناسی کاربردی، با مشارکت بیش از ۶۵۰ کارمند تماموقت و با استفاده از دادههای پیمایشی و آزمایشی، رهبریِ متناوباً بدرفتار و اخلاقمدار را بررسی کرده است. گزارش مؤسسه فناوری استیونز از این پژوهش توضیح میدهد که نوسان پیشبینیناپذیر میان این دو رفتار میتواند عدماطمینان و فرسودگی عاطفی کارکنان را افزایش دهد و به عملکرد آنها آسیب بزند.
این یافته به معنای توصیه به بدرفتاری ثابت نیست. همچنین نمیگوید هر عذرخواهی یا تغییر مثبت، بیفایده یا مضر است. مسئله، ادامهداشتن چرخه رفتار آسیبزا در کنار رفتار خوب است. نتیجه عملی برای مدیر، توقف بدرفتاری و ایجاد ثبات در احترام است؛ نه حذف مهربانی یا کنارگذاشتن تلاش برای اصلاح.
این پژوهش در محیطهای کاری خارج از ایران انجام شده است. از آن نمیتوان میزان شیوع این الگو یا اندازه اثر آن را در شرکتهای ایرانی نتیجه گرفت. با این حال، پرسش مدیریتی آن روشن است: آیا کارکنان میتوانند واکنش محترمانه شما را حتی هنگام خطا و اختلاف پیشبینی کنند؟
چرا خوشبرخوردیِ بعدی کافی نیست؟
وقتی مدیر بعد از یک برخورد تند فقط صمیمیتر میشود، چند موضوع نامعلوم میماند: آیا رفتار قبلی را اشتباه میداند؟ آیا مسئولیت آن را میپذیرد؟ چه چیزی دفعه بعد متفاوت خواهد بود؟ اگر این پرسشها بیپاسخ بمانند، کارمند باید از نشانههای روزمره، خلقوخوی مدیر را حدس بزند.
همچنین تعریفکردن از فرد، اثر تحقیر در جمع را خودکار اصلاح نمیکند. ممکن است اعتبار حرفهای او نزد همکاران زیر سؤال رفته باشد یا پس از آن در بیان خبر بد احتیاط کند. جبران باید به اثر مشخص رفتار مربوط باشد؛ نه فقط به احساس پشیمانی مدیر.
پذیرایی، هدیه یا یک روز خوشرفتاری میتواند حرکت دوستانهای باشد، اما نباید شرطِ بستهشدن موضوع شود. جمله «اینهمه خوبی کردم، هنوز همان حرف را یادت است؟» مسئولیت ناراحتی را دوباره بر دوش فرد آسیبدیده میگذارد.
قدم اول: رفتار خود را دقیق و بدون توجیه بپذیرید
عذرخواهی را به رفتار مشخص وصل کنید: «در جلسه امروز حرفت را قطع کردم و با عبارت نامناسب درباره تواناییات قضاوت کردم. این رفتار من درست نبود.» لازم نیست برای شروع، درباره همه برداشتها توافق داشته باشید؛ مسئولیت چیزی را که انجام دادهاید روشن کنید.
از عبارتهایی مثل «اگر ناراحت شدی» یا «چون تحت فشار بودم» بهعنوان جایگزین مسئولیت استفاده نکنید. فشار کاری ممکن است زمینه را توضیح دهد، اما توهین را موجه نمیکند. میتوانید بعداً عوامل فشار را بررسی کنید، بدون اینکه آنها را علت معافیت خود بدانید.
به فرد فرصت بدهید اثر رفتار را توضیح دهد، اما او را مجبور به گفتوگوی فوری یا پذیرش عذرخواهی نکنید. هدف این نیست که کارمند شما را از احساس گناه خلاص کند. مسئولیت اصلاح با شماست، حتی اگر پاسخ او کوتاه، محتاطانه یا همراه با بیاعتمادی باشد.
قدم دوم: اثر مشخص را ترمیم کنید
اگر تحقیر در حضور دیگران رخ داده، ممکن است لازم باشد موضع خود را نزد همان افراد اصلاح کنید. شیوه این کار را با توجه به خواست و حریم فرد انتخاب کنید؛ جبران نباید او را دوباره در مرکز توجه ناخواسته قرار دهد. میتوان بدون بازگویی جزئیات خصوصی گفت که نحوه بیان مدیر نامناسب بوده و بررسی عملکرد باید بر شواهد استوار باشد.
اگر در پی برخورد تند، تصمیم ناعادلانهای گرفتهاید، آن تصمیم را جداگانه بازبینی کنید. عذرخواهی کلامی جای اصلاح مسئولیت، فرصت یا ارزیابی نادرست را نمیگیرد. در مقابل، برای جبران احساس گناه هم امتیازهای بیقاعده ندهید؛ این کار میتواند بیعدالتی تازهای برای دیگران بسازد.
ترمیم اعتبار با حذف پاسخگویی درباره خطای کاری فرق دارد. میتوانید بابت لحن و تحقیر عذرخواهی کنید و همچنان خطای گزارش یا تأخیر پروژه را با معیار روشن بررسی کنید. احترام و استاندارد عملکرد باید همزمان حفظ شوند.
قدم سوم: برای موقعیت بعدی، رفتار جایگزین تعیین کنید
وعده «دیگر تکرار نمیشود» بدون برنامه کافی نیست. موقعیتهای پرتکرار را شناسایی کنید: خبر تأخیر، مخالفت در جلسه یا اشتباه در برابر مشتری. سپس مشخص کنید در همان لحظه چه رفتاری جایگزین واکنش قبلی میشود.
برای مثال، پیش از قضاوت درباره فرد، واقعیتها و اطلاعات ناقص را بپرسید. اگر متوجه شدید در آستانه توهین هستید، مکث کوتاه همراه با زمان بازگشت روشن داشته باشید. موضوع عملکرد را در فضای مناسب پیگیری کنید و از جملههای کلی درباره شخصیت دور بمانید. برای تمرین این بخش، راهنمای متوقفکردن چرخه بیاحترامی در محیط کار میتواند مفید باشد.
برنامه را فقط با برداشت خود ارزیابی نکنید. از مسیر امن و متناسب، درباره تغییر رفتار بازخورد بگیرید. اگر کنترل واکنشها برایتان دشوار است، کمک تخصصی متناسب بگیرید. کوچینگ مهارت مدیریتی نباید جای رسیدگی سازمانی به آزار یا خدمات تخصصی موردنیاز را بگیرد.
مثال فرضی: جبران در یک شرکت پخش
فرض کنید مدیر فروش در جلسه، کارشناس را بابت اختلاف موجودی تحقیر کرده است. روز بعد از او تعریف میکند، اما درباره رفتار قبلی چیزی نمیگوید. کارشناس همچنان نمیداند آیا میتواند اختلاف بعدی را زود گزارش کند یا دوباره متهم خواهد شد.
در مسیر اصلاح، مدیر ابتدا رفتار خود را میپذیرد و درباره اثر آن میشنود. سپس روشن میکند که اختلاف موجودی باید با بررسی ثبت سفارش و گزارش انبار پیگیری شود، نه با قضاوت درباره شخصیت کارشناس. اگر در جمع اعتبار او را مخدوش کرده، شیوه مناسب اصلاح آن را نیز بررسی میکند.
برای جلسه بعد قاعده میگذارد: ابتدا اطلاعات دو واحد جمع شود، سپس مسئولیتها مشخص شود. فرد مسئول دیگری نیز روند رسیدگی به رفتار مدیر را پیگیری میکند. در این مثال فرضی، نتیجه با یک عذرخواهی اعلام نمیشود؛ باید دید در گزارش نامطلوب بعدی، رفتار واقعاً تغییر میکند یا نه.
مسئولیت سازمان: رفتار خوب را سپر رفتار بد نکنید
مالک کسبوکار یا مدیر ارشد نباید به گزارش تحقیر با جمله «در عوض خیلی دلسوز است» پاسخ دهد. عملکرد تجاری خوب، محبوبیت یا سابقه طولانی نیز رسیدگی به رفتار آسیبزا را غیرضروری نمیکند. بررسی باید منصفانه باشد و به شواهد، زمینه و پاسخ همه افراد مربوط توجه کند.
مسیر گزارش نباید فقط از خود مدیر مورد شکایت عبور کند. فرد مسئول رسیدگی، حدود محرمانگی و روش پیگیری باید روشن باشد. سازمان همچنین باید مراقب پیامدهای تلافیجویانه مانند کنارگذاشتن فرد از فرصتها یا برخورد ناموجه پس از گزارش باشد. از کارمند نخواهید برای اثبات حسن نیتش حتماً ابتدا بهتنهایی با مدیر روبهرو شود.
آموزش و بازخورد بخشی از اصلاحاند؛ اگر رفتار تکرار شود، بررسی مسئولیت مدیریتی و اقدامات متناسب سازمانی نیز لازم است. صرفِ قولدادن یا شرکت در یک دوره، شاهد کافی برای پایان مسئله نیست.
معیار جبران، رفتار در موقعیت دشوار بعدی است
برای مرور وضعیت خود یا تیم مدیریت، سه سؤال بپرسید: آیا خطا را روشن پذیرفتهایم؟ آیا اثر مشخص آن را پیگیری کردهایم؟ آیا در موقعیت مشابه، رفتار قابل مشاهده تغییر کرده است؟ اعتماد ممکن است آهسته بازگردد و هیچ فردی موظف نیست فوراً آن را اعلام کند.
اگر میخواهید برای رفتار مدیران، بازخورد و پیگیری تغییر قواعد روشنتری بسازید، میتوانید از طریق رزرو جلسه مشاوره و کوچینگ مسئله کسبوکارتان را مطرح کنید. شروع اصلاح، پذیرفتن مسئولیت رفتاری است که باید تغییر کند.




